30/06/2013

Un pauc melhor

Junh de 2013

• Vergonha a la mòrt qu'a pres Pierre Mauroy, Maurice Nadeau et Alain Mimoun.
• Vergonha a Recep Tayyip Ergogan, primièr ministre turc, qu'utiliza la fòrça per sortir los manifestants de la plaça Taksim e òsca a l'apèl a la cauma generala.
• Vergonha al Papa novèl que nos vòl balhar de leiçons sus las leis que votam en França.
• Vergonha al governament grec qu'a barrada sa ràdio-television publica per causa d'austeritat e òsca a lo Conselh d'Estat que l'a tornada dubrir.
• Òsca a Mahmoud Ahmadinejad qu'es pas pus president de l'Iran.
• Vergonha al projecte de lei sus la tranparéncia del monde politic qu'es pas a l'auçada de çò que s'èra dich.
• Òsca a la condamnacion de Silvio Berlusconi. Es pas encara embarrat mas aquò se sarra.
• Òsca al monde del Bresil que manifestan e fan lo rapòrt entre l'argent metut dins lo foot e lo qu'es metut dins la santat e dins l'educacion.
• Òsca a la Croacia que dintra dins l'UE.
• Òsca al pòble d'Egipte que vòl pas pus de Morsi.

21/06/2013

Molin e Seguret dins las trencadas de Verdun (IV)

Vaquí cossí Eugèni Seguret, que serà l'òme de Calelhon, sauvèt son amic Enric Molin.
« Lo ser que devián èsser relevats, èran arribats aital a l’òrle de las fòças umanas, a l’ora ont, malgrat totes los ressòrts, la mecanica ne vòl pas mai. Mas l’espèr risiá dins lor còr, perque dins quauquas oras avana arribar la fin de lor patiràs. La relèva se deviá far a nòu oras. A rasa de la nuèch, lo capitani venguèt dire a Mouly : “Coma sèm pas gaires, que li a pas ren abans nautres per nos prevenir e que s’agís pas de se laissar atacar per suspresa, anam estirar d’erams en acordeon tot al long de la trencada, a quinze passes. Prend un òme ambe tu e anatz vos metre en fintanèla, dins un trauc d’òbus, a trenta passes, per protejar nòstre trabalh. Li demoraretz jusca nòu oras. As una mòstra ? Va plan ! A nòu oras, siatz aquí per la relèva.”
E Mouly èra partit ambe un autre, un joine de la classa 17 que vesiá lo fuòc pel primièr còp. Non pas que manquèsse de coratge ! Es pas aquò ! Li mancava solament un pessuc d’aquela experiença tan preciosa, dins la vida, ont que siague, e que qu’agètz a defelsir. Lo Bòchas èran a cent mèstres. Tot còp, de lor trencada o de la nòstra, s’ennairava una fusada. En gitant de bulugas, montava a la nautor del cloquièr e, amont, en desplegant lo parachuta que la frenava, alucava son lum coma un solelh qu’esclairava lo planòl. En tombant de nonent, donava lo temps de veire d’aicí alai e, d’un costat a l’autre, se ren bolegava, o se ren aviá cambiat de plaça. Tanlèu qu’èra escantit, la foscor de la nuèch tornava tot negar de son ombra jusca qu’una autra fusada s’aluquèsse. Es aquel temps de foscor que los peluts aprofechavan per anar e venir, a descubèrt, o trabalhar se ne virava.
En quatre sauts, Mouly e son companh foguèron a trenta mèstres. Un al costat de l’autre dins un trauc d’òbus s’ajaguèron. Lo trauc èra plen d’aiga. Mas qué podiá far aquò ? Li èran acostumats, gofits que èran dempièi una setmana. Riscavan pas de se trempar ! Juste lor casque sortiá de l’aiga a l’abròa del trauc. Lor fusilh a posita, en travèrs, lor fasiá coissin jost la barba. E se metèron a fintar. La nuèch èra negra que vesiatz pas la man davant los uèchs. La plugina e los fumses acabavan de l’assombrir. Entre elses e la trencada, entendián los camaradas que debolzián d’erams, vissavan de palencs dins la tèrra mòla. Una fusada montava. Ren non bolegava sus l’asuèlh davant elses. E la nuèch, coma la pega, tornava. Fintavan. Las minutas passavan. Minutas pesugas, minutas longas, minutas cabordas, enfadadas, tescudas de misèra e de delai ! Quora vendrián nòu oras per quitar aquelses luòcs maudits ont, jusc’a-z-ara, per miracle, èran demorats vius ?
Mas, dins aquela aiga freja ont èran banhats totes redonds, un plan èstre que z’o creiriatz pas, una patz meravilhosa, ganhava Mouly pauc a pauc sens que se’n trachèsse. Tanplan que, tot d’un còp, a costat d’el, son amic l’ausiguèt que roncava. En lo brandiguent vistament, li diguèt dapasset, d’una votz aufegada : “Qué fas ? Li pensas pas ! Finta, malurós !” Segur aviá rason, l’amic. A pas besonh de dire qu’un soldat al fintatòri deu pas dormir, sang de grelh ! Mas fa bon dire : finta ! finta ! quand li vesètz pas buscas, que los uèlhs se barran totes sols, que n’a uèch jorns qu’avètz pas dormit ! Aquí, dins l’aiga jusc’als pèlses, los pèus èran negats, vencits. Parlavan plus de se passejar, ni de gafar en bandas acarnassidas. N’i aviá plus un que donèsse signe de vida. Non pas que foguèssen crebats, los fenhants ! Podètz creire que crebavan pas aital ! Mas la frejor de l’aiga las aviá agrepits, sai que. Sufís que bralavan pas mai que de pèus mòrts. A ! lo plan èstre, lo bonur qu’èra aquela patz tot d’un còp ! Tot lo còrs arrandut li cabussava dins un sòm paradisenc. “Finta donc ! disiá a l’aurelha de Mouly l’amic qu’èra prèp d’el. – Escota, li respondiá el, espessuga-me ! Gafa-me ! Lo sòm m’amorra !”
Aital las minutas passavan. A fòrça de milhauquejar en se trigossant, nòu oras arribèron. Èra l’ora de partir. L’amic tirèt Mouly pel braç. “Qué fas ?, li diguèt, dòrmes encara ? Anèm ! Vèni que cal partir !” E, pressat que èra, non se demanda, sens esperar mai, sens agachar dins l’ombra se lo camarada lo seguiá, aquel colholòt partiguèt. Del fons del sòm ont s’èra tornat claure, es que Mouly aviá ausit çò que l’autre li disiá ? Es ben segur, en tot cas, qu’aviá pas comprés e que lo sòm que lo ganhava e lo teniá lo tornèt emponhar tot redond.
Assajatz ara de veire sa situacion. Dins una nuèch de pega, a trenta mèstres dels nòstres que maites venián remplaçar e que l’inhoravan, a setanta mèstres dels Bòchas que l’inhoravan egalament, a dormir, sol, dins una pachòca, juste lo nas fòra l’aiga… Es que li seriá mòrt de freg o de congestion ? Es pas segur. Mas quand se seriá desrevelhat, en plen jorn, tanlèu bolegar, riscava una bala dins la clòsca. Lo primièr que l’auriá vist, l’auriá pas mancat, que siaguèsse Alemand o Francés. E, per lo sortir d’aquela vespatièira, caliá un miracle, vertadièirament ! Lo miracle, un sol òme èra capable de lo far : Seguret. E li manquèt pas, coma anatz veire.
A nòu oras, la relèva èra arribada e, après aver passat las consinhas, los esclarzits que demoravan se destrigavan de partir en arrèr, que tant languissián ! Mas Seguret s’estonèt depic de veire pas Mouly, estent que seriá pas vengut a l’idèia de l’un ni de l’autre de partir sol, aquò èra tot vistable !
“Ont es Mouly ?”, demandèt. Mas, dejà la tièira dels rescapats se’n anava en pachiquejant, tan viste que podiá córrer. Seguret caminava de l’un a l’autre en demandant : “Ont es Mouly ? Qual a de novèlas de Mouly ?”
Aital, tot en seguent la còla que se’n anava, finiguèt per saure que Mouly, jusc’al moment de partir, èra demorat al fintatòri ambe un tal. En caminant totjorn de l’un a l’autre, finiguèt per trobar lo pelut que l’aviá acompanhat a trenta passes de la trencada.
“Èra ambe tu, que’n dises ? Aquò’s segur ? – Èrem emsemble, òc ! – Ont ? – En fintanèla, a trenta mèstres, dins un trauc d’òbus. – E Mouly es pas tornat ambe tu ? – Z’o sabi pas ! – Consí z’o sabes pas ! Èra blassat ? – Non, mas èra negre, li se vesiá pas ren ! – Èra malaute ? – Non mas lo podiái pas parar de dormir. – De dormir ! – Òc, tres o quatre còps lo m’a calgut brandir per lo desrevelhar. – E quand siás partit, dormiá enquèra ? Consí lo desrevelhavas pas ? – L’ai desrevelhat. – E t’a segut ? – Z’o sabi pas ! – Se t’aviá segut, seriá ben estat aquí ! T’a pas segut ! L’as pas desrevelhat ! Es totjorn alai que dormís, pardí… Aquel fenhant me’n farà pas d’autras ! Mas pòdi pas partir sens el, ieu ! Mòrt o viu, lo me cal trobar.”
A travèrs los traucs d’òbus, en pescorlhant, arrandut, escanat, dins la nuèch negra, tot sol, Seguret se tornèt virar. Tornèt arribar a la trencada ocupada per de camaradas que coneissiá pas. Anèt trobar l’oficièr. Li expliquèt. Quand tot siaguèt estipulat, d’un a l’autre, dins la trencada, faguèron circular : “Un nommat Mouly es demorat en abans, al fintatòri. Pensan que li es adorrmit. Un de sos amics nommat Seguret lo va anar cercar. Tirètz pas sus un ni sus l’autre. Se Mouly tornava davant, digatz-li d’esperar Seguret al P. C. del lòctenent.
E, dins lo silenci d’aquela nuèch de pega, copat tot còp dels escarapetals de quauqua batariá tirant en arrèr sus las corvadas o de quauqua bala estuflant al ras de tèrra per rapelar que l’enemic èra a cent passes e velhava, Seguret partiguèt. En comptant los passes, baioneta al canon, caminava coma podiá dins aquela tèrra laurada, semenada de traucs que cadun èra una pachòca. Tanlèu qu’al cèl montava una fusada, s’alongava e fasiá lo mòrt. Sens bolegar un artelh, n’aprofitava per agachar altorn d’el e sos uèlhs, coma de virons, assajavan de reperar quicòm.
Arribèt als erams en acordeon qu’avián plaçats la velhada. A quatre patas, los crosèt sens menar de bruch. Caliá anar plus luènh. Una autra fusada ! Aplatit dins la fanga, de sos uèlhs cervava en abans. Lo camp èra apalhat de causas negras que reganhavan : de flòcs d’èrba longa a las formas estranhas, de sacs de soldats, de mòrts qu’entre las linhas èran pas enquèra ramassats, de casques, de fusilhs, de bidons e de monts de tèrra mòla, e de pachòcas traitas a flor de tèrra, d’unas prigondas qu’un òme li se seriá negat, tot un monde de misèra ifernenca e d’englag. (…)
Mièjanuèch ! Aviá fach dos o tres còps vai e vèni dins l’airal ont Mouly deviá èstre e aviá pas vist ren. “Es pas possible !, se pensèt, se serà desrevelhat e serà partit. Caldriá pas que foguèsse a la trencada a m’esperar !”
Anèt veire. Degun èra pas vengut. Alèra, per exemple, quitèt de rire… Discutèron ambe l’oficièr, ambe los camaradas. 
“Qual sap, ço disián, se per una causa o per l’autra, seriá pas partit ambe la relèva ? – Es pas possible !, disiá Seguret, seriá pas partit sans ieu ! – Es que pòdes saure !, li disián – Escota, diguèt lo lòctenent, vau assajar de telefonar, de mandar quauqu’un se’n assegurar. – Òc, respondèt Seguret, e d’aquel temps, ieu vau tornar cercar.”
Èra una ora quand tornèt partir. A quatre patas, se portèt a l’airal ont suspicava que Mouly deviá èstre. E d’aquí, en tornejant, en escarabòl, pessuc per pessuc, doas oras, a paupas, cerquèt. A proporcion que las minutas s’escautavan, malgrat tota sa punhor, son còr pauc a pauc se sarrava. 
Èra tres oras quand tornèt a la trencada veire se li èra o se sabián quicòm. Li èra pas e sabián pas ren. Lo lòctenent aviá telefonat. Del P. C. del colonèl, a X ont la companiá se deviá ramosar, avián mandat un òme pregar lo sergent de garda de far l’apèl sens alonguis, per poder respondre al plus lèu. Avián pas la responsa. Caliá esperar. Èra tot vistable qu’anar far, a doas oras del matin, l’apèl d’aquels òmes escanats, que la mitat benlèu aviá jagut en rota, l’un aicí, l’autre alai, èra pas quicòm d’assieu. Mas, qual sap ! E qué far mai ?
Esperavan. En fumant la pipa, discutavan. Vas las quatre oras, lo telefòn respondèt. Al vilatge de X, avián pas trobat Mouly, mas sul centenat d’òmes qu’èran partits de la trencada, ne’n mancava la mitat. Fa que podián pas donar ren de segur. “Òc, respondèt Seguret, mas se Mouly aviá seguda la relèva, seriá arribat, z’o podètz creire ! Es pas jamai demorat en rota, e sabi de qu’es capable ! S’es pas aval, es que dòrm enquèra ! E lo me cal trobar, li a pas a sigonhejar ! Lo vau tornar cercar !”
Pel tresenc còp, tornèt partir entre las linhas. A quatre patas dins la lòsa, jost la plèja, del mème airal tornèt començar l’escarabòl, mas a la revèrs aqueste còp lo virava, dins l’espèr de trobar çò que dins l’autre sens li aviá pogut escapar. Mai d’una ora, virèt, en paupant, retrobant tot çò qu’aviá dejà reperat, mas lo que cervava, ont podiá èstre ? Li compreniá pas ren. “Es pas possible, disiá, s’es negat !” E ara, d’una pachòca a l’autra, fosicava ambe la man, anava, lo còr sarrat, non esperant plus que de trobar un cadavre. Mas mòrt o viu, retrobariá Mouly !
Entre temps, la nuèch escabelava. Un pessuc de jorn, a travèrs la plugina e las fumarlas, un semblant d’esclaire arribava. E tot d’un còp, dins l’entrelusor pempelosa, a tres mèstres davant el, Seguret vegèt, a l’abròa d’una sompa ont èra passat dètz còps, un casque coma un mossalon. E, jol casque, Mouly que dormiá coma un angèl. A ! l’agèt lèu desrevelhat, podètz creire ! E foguèron lèu a la trancada ! » (En tutant lo grelh, Henri Mouly, 1965)