23/02/2009

Darwin a 200 ans (1809-1882)

Podiái pas daissar passar aquel anniversari sens parlar d'el ! Pendent dos sègles, los cercaires an estudiat son trabalh, an melhorat sas recèrcas e, en America, a l'escòla, òm ensenha encara en 2009 que l'òme davala d'Adam e Eva ! Aimariái ben saupre de que se conta als enfants de França al catechirme... Ieu, m'an pas parlat de l'evolucion, quand ère pichona, al catechirme. Qunt malastre, la religion, quand sortís del còr de cada òme per s'espandir dins la vida sociala...
L'altre jorn, escotave un cercaire que disiá : "Lo monde an paur e vergonha de davalar dels monins, mès qu'ajan pas paur, son encara de monins !" E òc.

22/02/2009

Loís XV al Dalfin

Loís XV al Dafin davant los mòrts, lo ser de Fontenoy :
"Voyez ce que coûte une victoire... Le sang de nos ennemis est toujours le sang des hommes. La vraie victoire, c'est de l'épargner."

20/02/2009

Rébecca Dautremer


Se la coneissètz pas encara, anatz dins una librariá e trobaretz sos albums a cò dels dròlles. Ieu, los ai totes. Lo biais de far de Rébecca se conéis entre mila : las colors, los personatges, lor vestit. Aquò que m'agrada lo mai : los petasses.
Es ela qu'a fach la rosèla de Kenzo (flower). 

Molin e Seguret dins las trencadas de Verdun (II)

Enric Molin conta sa guèrra granda
amb son amic Eugèni Seguret
(totes dos escrivans de Roergue)
« Un bodòl d'oficièrs al kepi brodat de felhum aviá defilat dins la trencada, aviá fintat al crenèl la rota fortificada que caliá far sautar, aquèra tot vistable, avant de li se tornar fretar. Dos cents òmes avián pagat de lor vida la bestisa de z'o aver pas fach pus lèu.
Un après-miègjorn, ataquèron aquel prètzfach. E mas sautèt la rota ! E los Bòchas amb ela, sautèron. De la trencada nòstra que ne trantissiá coma se tot se crebava, se vesiá los paures colhauds d'en fàcia volar a vint mètres en l'èr. Se vesiá los autres sortir de lors rescondudas e filar coma de lapins. Partián enfadats, dins lo fum e la plèja de tèrra que los avuclava. Sens saber ont anavan, n'i aviá que se lançavan de nòstre costat, e mai d'un, dins la nuèch que seguèt, arribèt englajat en cridant : "Kamerad !"
Seguret e Molin s'esperavan a tornar partir a l'assaut a poncha de jorn, mas l'òrdre venguèt pas. Uèch jorns aquí demorèron, jol bombardament qu'arrestava pas, e tot còp s'encanifrava coma per z'o demolir tot. La sopa arribava dificilament, que la caliá anar cercar al diaussís jols òbusses, dins los gazes que lançavan cada nuèch sus las corvadas. La nhòla sola arribèt totjorn. Un quart per cadun, e mai per aquel que n'auriá ajut enveja. Una aigardent que cremava las tripas e pudiá l'etèr que li avián ajustat per endorzir totas las misèras. » (In En tutant lo grelh, Enric Molin) De sègre...

18/02/2009

Ives Roqueta

Qualqu'un que compta...
(Ph. J.-C. Martinez)

LARZAC : Aquí sèm caputs !

Ieu soi del país de las cardabèlas

Cardabèla : carline aux feuilles d'acanthe. N'i a que la sònan "solelh". Se duèrb quand fa solelh, se barra quand ven la pluèja. Dins lo temps, la manjavan. Se la penjatz sus la pòrta de l'ostal, vos pararà del missant sòrt.

« Cardabèla, ròsa verda,
Ròda de prima endentelada,
Èrba solelh a ras de sòu nascuda,
Dels amors de la pèira e dau solelh.
Dau vent d'ivèrn desrabada,
Te'n sovenes que siás ròda ;
E ròda que rodaràs,
Per pelencs e per planasses.
Franca e sauva de tot luòc,
Ròda de la desfortuna.
Coma lo chòt o la ratapenada,
A la pòrta t'an clavelada,
De cara a ton paire solelh.
Tos dets se cròcan sul tieu còr,
E se durbisson. Mòrta, vives.
La crotz fai l'immortalitat.
E siás dins la claror, la man duberta,
Coma la man etèrna dau vièlh temps. »
(in D'aici mil ans de lutz, de Max Roqueta)

Molin e Seguret dins las trencadas de Verdun (I)

Enric Molin conta sa guèrra granda
amb son amic Eugèni Seguret
(totes dos escrivans de Roergue)
« 25 de setembre 1916. A miègjorn cranta-cinc, los òmes qu'èran en primièira linha montavan a l'assaut de la rota de Bapaume. Fasiá un temps supèrbe, un solelh d'estieu que regaudinava, estent que dempièi de setmanas quitava pas de plòure, cambiant aquel camp de batèsta de la Somme en un fangàs que se pòt pas amaginar. Seguret e Molin benesissián l'astrada que los teniá aquel jorn en resèrva, a tres quilòmèstres, al revèrs del planòl ont s'acanissava la mòrt.
Decà-delà, devas pertot, de batariás anglesas e francesas tiravan ; e tot còp, per lor respondre, quauque 210 se veniá esplatussar apr'aquí sens avertir, enjertant los artilhurs qu'èran pas acostumats a-n-aquela musica. Los fantassins, en los fintant, avián pena a reténer un sorire trufarèl. Per elses, aquel jorn, èra lo "filon" ! Èran a l'abric.
Li èran pas per un brieu ! Miègjorn cranta-uèch… Ardit ! Lo sac sus l'esquina e en avant ! L'ataca, amont, aviá virat al desastre. Dins de fòrts abrics qu'èran curats jost la rota, los Alemands èran demorats a l'assalat tant qu'aviá durat lo bombardament. Quand los nòstres èran partits "a la baioneta" per anar ocupar la trencada ont devián pus trobar que de mòrts, li èran totes, ambe de fusilhs e de mitralhairas, que los esperavan. Los avián laissats avançar a trenta mèstres sens dire ren, e tot d'un còp : bram ! Los avián segat. Cap èra pas tornat. La segonda linha èra esclavissada, escanada pel bombardament. Lo "front", tant val dire, èra crebat. Caliá, a tot prètz, anar tampar lo trauc.
Tant qu'arrapèron la còsta, a l'abric dels uèlhs de l'enemic, tot anèt enquèra. Mas tant lèu qu'arribèron sul planòl, a descubèrt, aquò siaguèt quicòm mai ! Ni mas los canons d'Alemanha, mitralhairas, fusilhs, bombas, a que diable mai, lor agèsse grelat dessús ! Tot sautava en l'èrt al torn d'elses, e tant plan davant coma darrèr ! Tot lieussava, petava, miaunava, e rebombissiá. Anavan per escoadas, a vint mèstres una de l'autra, d'un trauc d'òbus dins l'autre, dins un saut.
Es aital qu'èran arribats, sens tròp de deganassís a cent mèstres dels Bòchas, dins la trencada d'ont èran partits lors camaradas mièja-ora davant. La trencada èra vuèja. Èra plonda, en pron bon estat. Li s'ostalèron coma dins un castèl. Uèch jorns aquí demorèron, esperant, d'un jorn a l'autre, d'una minuta a l'autra, l'òrdre de tornar atacar. » (In En tutant lo grelh, Enric Molin) De sègre...

Formula magica

Formula magica per sonhar un dròlle qu'a escavelat :
"Pèl de cabra, pèl de cabrit,
Deman matin seràs garit !"

11/02/2009

Un conte pels dròlles : Veusa

Un còp, i aviá Joana qu'aviá perdut son òme. Un ser de decembre, la mòrt lo li prenguèt. Nevava. N'èra talament contristada que lo silenci d'en defòra s'acranquèt en ela. Volguèt pas veire degús. Dapasset, s'ocupèt de tot, sola. 
[Illustracion : L'enterrament, un pichon cementèri, dins la nèu, Joana sola davant la caissa de mòrt, lo monde darrèr]

D'aquel jorn, contunhèt de viure. En defòra. Èra gaireben acabat per l'endedins. La jornada, anava al trabalh. Lo monde la trobavan tan fòrta… Se risiá, se trufava, galejava. Mès, de còps que i a, quand èra sola e que lo negre de la nuèch emplissiá l'ostal, se metiá a plorar.
[Joana, dins la cosina, a plorar, lo cap dins los braces pausats sus la taula]

Cada ser, dins la cambra, dubrissiá lo lièch del mème costat. Èra tan bèl, son lièch ! Per lo veire pas tan bèl, sus la plaça d'a costat, daissava totjorn un escach de libres. Aital èra pas sola.
[La cambra de Joana, polida, una cambra de filha, sul lièch, a drecha, un molon de libres]

De còps, al mièg de la nuèch, Joana se desrevelhava, se levava d'un vam e trucava contra las parets de la cambra, enversant tot aquò que se trobava sus son camin. Puèi, finalament, arribava a trobar la fenèstra. Del moment que sa man tocava la ponhada de la fenèstra, la panica s'acabava. Tornava prene conciença d'ela. Lo còr s'aplanava. Alara, dubrissiá la fenèstra per se desrevelhar d'a fet e tornar prene alen.
[Joana a la fenèstra dubèrta a cort d'alen, en plena nuèch]

Li arribava pr'aquò de se sentir viva. Aviá sos aucèls. Cada ivèrn, los apasturava. Lo "tsí-tsí" de las besegas l'emplissiá de jòia. Las pichonas bluas la pertocavan. La sonavan, lo matin, quand tardava a lor menar las granas. Tot còp, un becgròs, aquel piuçon gigant tan pauruc de costuma, se veniá far veire tanben. Polida recompença. Èra son bestial.
[Joana darrèr lo veiral a espincar los aucelons (besengas e becgròs) sus la pèira de la fenèstra, mièja-resconduda darrèr la cortina]

La prima, èra totjorn defòra. Quand fasiá de polidas jornadas, que l'èrba aviá pas encara butada tròp, anava per un prat que coneissiá e rotlava sus la gleva mofla. Aquí, degús la podiá pas veire. Li semblava qu'èra encara pas qu'un filhon.
[Joana a far d'escarabissondas dins lo prat]

Joana aimava las bèstias mès las plantas tanben. Las coneissiá totas e las amassava per se sonhar : lo liri per las plagas que lo caliá metre dins l'òli, la menta o la tanarida pel mal de ventre, las ponchas de romècs pel raumàs… Fasiá de paquetons polits amb aquelas que caliá metre a secar e los penjava destriats per color. Quand las plantas èran secas, las metiá dins de sacons de lin cordurats de roge.
[Los sacons brodats]

Cada còp que l'ivèrn arribava, Joana sarrava los ponhs. L'òrra nèu la fasiá venir caborda, coma la nuèch quand se desrevelhava e que sabiá pas pus ont èra. Quand nevava, que s'i vesiá pas a dos passes, barrava los contravents de l'ostal e se metiá al lièch.
[L'ostal cobèrt de nèu, contravents barrats, de luènh]

Una vesprada d'estiu que Joana se solelhava jost un prunièr, lo catàs negre a l'ombra de la cadièira-longa, ausiguèt l'esquila del portanèl. Anèt veire qual èra aquò e se trobèt lèu davant un òme. Agèt pas lo temps de dire res que l'òme comencèt :
"Bonjorn, soi botanista e m'an dich que coneissiatz totas las plantas del país !
- Benlèu pas totas mès un fum, òc ben… Dintratz."
[L'òme arriba dins l'òrt. Joana sus la cadièira-longa, lo catàs negre dejost]

Dintrèron dins l'ostal e Joana anèt far de cafè. Quand tornèt de la cosina, l'òme aviá espandit totes sos libres de botanica sus la taula. Tres oras passèron que s'entrachèron pas… S'apelava Loís. Lo sabentum de Joana l'espantava.
[Joana e Loís a la taula, lo catàs negre jagut suls libres dubèrts, lo servici a cafè polit sus la taula]

Loís tornèt sovent a l'ostal de Joana. Joana l'esperava. Podián passar de jornadas a parlar de las flors… Un ser, Loís demorèt. 
Lo monde del vilatge sachèron lèu que Joana èra tornar amorosa. Volguèron ne saupre mai, saupre s'èra vertat e venguèron badar a l'entorn de l'ostal de Joana. N'agèron la pròba.
[La nuèch, l'ostal es alucat, òm devinha Loís qu'embraça Joana]

Una nuèch que Joana e Loís dormissián coma d'enfants, un bruch d'Ifèrn los sortiguèt de lor sòm. Defòra, de monde cornavan, estiflavan, cridavan. E per dessús : lo bram tarrible d'un brau* ! Joana capitèt lèu que li fasián carivari. Aquel bruch èra lo signe de son paure òme mòrt, lo trimadís de son arma que s'encanissava contra ela. Costuma crusèla entre totas… Lo bon sòrt se paga. Per lor far arrestar aquel sarrabastal, Joana lor deviá pagar per beure. Si que non, tronarián l'endeman. De tot biais, lor caldriá pagar per beure. E Joana o faguèt.
[Es acabat, Joana es sola, se plora, los veires vuèges son sus la taula]

Loís ofriguèt a Joana son pus fin amor. Joana n'èra talament urosa ! Lo carivari èra passat e lo missantum del monde amb el. Pr'aquò, Joana contunhèt tot còp de cercar la fenèstra de la cambra e totjorn de sarrar los ponhs cada còp que tombava la nèu. Dusca a la fin de sa vida.
[Joana e Loís, amoroses]

Cric, crac
Lo conte es acabat.

* brau : topina de tèrra que l'òm a remplaçat lo cuol per una pèl amb un fial al mièg. Amb de pega, quand òm passa la man dins la topina e que l'òm alisa lo fial, aquò fa un bram de brau.

10/02/2009

Carnaval : nos an raubada la cançon !

Sabètz que la cançon del generic de fin de "Nounours" (bonne nuit les petits) es la cançon de Carnaval dels paisses d'Òc ?
"Adiu paure, adiu paure,
Adiu paure Carnaval.
Te te'n vas e ieu demòre,
Per manjar la sopa d'òli,
E lo cambajon salat."